Natuurlijk inspirerend

Het ontwerp

Natuurlijk inspirerend
Een duurzame inspiratiekalender voor ontwerpers

Het is een jaarlijkse traditie, de kalender van drukkerij Zwaan. In 2012 verschijnt hij voor de 29e keer. Ieder jaar wordt de kalender door een andere ontwerper vormgegeven. Voor de 2012 editie hebben Rob Stolte en Maarten Dullemeijer van ontwerpbureau Autobahn de grenzen van materiaalgebruik opgezocht. Vanuit hun initiatief van de Groene Offerte (www.groeneofferte.nl) vond Autobahn het belangrijk om met de Zwaan-kalender vakgenoten te inspireren en laten zien welke duurzame materiaalkeuzes je als grafisch ontwerper kunt maken.

Ambities en doelen

Een uitdagende ambitie
Drukkerij Zwaan heeft duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen hoog in het vaandel. Ze hebben diverse ISO normeringen en zijn FSC en PEFC gecertificeerd. Ze streven ernaar om op korte termijn volledig chemieloos en CO2 neutraal te produceren. Een zeer uitdagende ambitie. Een ambitie waar Autobahn graag een bijdrage aan levert door een kalender te maken die deze ambitie ondersteunt en uitdraagt.

De uitvoering

Duurzaamheid is bewust keuzes maken
Het is nooit de bedoeling geweest van Autobahn om de meest duurzame kalender ooit te maken. Dat is wat ons betreft onmogelijk en was ook niet ons doel. Bewust omgaan met (duurzame) ontwerpkeuzes is het uitgangspunt geweest van deze kalender. Hierdoor krijg je inzicht krijgt in de productieketen van een ontwerp en kan je kiezen aan de ene kant iets wel te doen om aan de andere kant iets te laten. Het is het zoeken naar een balans omdat als je iets produceert je hoe dan ook vervuilt. Door dingen tegen elkaar weg te strepen 'mag' je jezelf iets permitteren:

Zo is er gekozen om natuurlijk papier te maken van snoei-afval om te 'mogen' laserstansen. Door te kiezen voor een passende oplage van dit papier met het oog op afvalreductie 'mochten' we pregen. Er is gedrukt met bio-inkten, geprobeerd zoveel mogelijk lokaal te produceren, zo min mogelijk materiaal te gebruiken en is er gekozen voor diverse papieren met unieke milieuprestaties. Dit alles maakt de kalender tot een vergaarbak van ontwerpkeuzes. Keuzes die door het gebruik van de kalender overgebracht worden, en hopelijk zo hun weg vinden naar de praktijk van de ontwerper.

Papier maken en papier kiezen
Een ware inspiratiekalender dus, die uitdaagt om keuzes te maken. Het idee inspireerde Autobahn tot het maken van compleet nieuwe natuurlijke papiersoorten. Eigenhandig hebben wij twaalf verschillende soorten natuurproducten verzameld bij de Groenvoorziening in Utrecht. Met het snoei-afval voor handen is een palet aan materialen gecreëerd om de kalenderbladen te maken. Ieder blad heeft zijn eigen materiaal, gerelateerd aan de maand van het jaar.  In de Middelste Molen, een van de laatste twee nog werkende papiermolens in Nederland, heeft molenaar Piet en zijn team vrijwilligers op ambachtelijke wijze speciaal voor de Zwaan-kalender van 2012 deze twaalf natuurlijke papiersoorten gemaakt.

Naast de 12 unieke papiersoorten van de Middelste Molen willen wij het aanbod van reguliere papierleveranciers zichtbaar maken. Achter ieder kalenderblad zit een papier met een uniek duurzaam karakter. Het ene soort is bijvoorbeeld volledig gemaakt van gerecyclede papiervezels, een ander van algen uit de lagune van Venetië, een derde is volledig boomvrij en gemaakt van kalk, enzovoort, enzovoort. Op elk blad van de kalender is terug te lezen welke milieuprestaties deze papieren hebben. Deze papieren dienen ter illustratie welke ruime keuze aan mogelijkheden er zijn op materiaal gebied voor ontwerpers.

Inspirerende papiersoorten die gebruikt zijn:
Het papier dat gemaakt is in de Middelste Molen, is gemaakt van pure katoen. Iedere maand heeft zijn eigen bladeren, naalden, of grassen toegevoegd gekregen.

Januari = berkenblad, Februari = brandnetel, Maart = tuinturf, April = gras, Mei = potpourri, Juni = essenblad, Juli = taxus, Augustus = tarwe, September = lindenblad, Oktober = riet, November = varenblad, December = spar (1000 ex.), wintereik (350 ex.)

Januari Stone Paper, 200 mu
Leverancier: Proost en Brandt
Bijzonderh.: Treefree, milieuvriendelijke kunststofvervanger
Certificaten: Cradle-to-Cradle
Stone Paper is een groen alternatief voor kunststof. Er is geen enkele boom voor gekapt en het bestaat uit 80% calcium carbonaat en 20% pe/pp. Bij de productie van Stone Paper wordt er 80% minder CO2 uitstoot veroorzaakt in vergelijking met papier. Stone Paper is waterbestendig en heeft een hoge scheurweerstand. Het voelt als papier en kan in offset worden bedrukt, ook is het geschikt voor voedselcontact.

Februari Revive 100 natural mat, 150 g/m2
Leverancier: Proost en Brandt / BührmannUbbens
Bijzonderh.: Alle restanten worden hergebruikt
Certificaten: EU Flower, der Blaue Engel
Revive 100 natural mat wordt geproduceerd volgens het 100% recycled concept: alle restanten worden gerecycled. De vezels die worden gebruikt om revive 100 natural mat te maken komen van post-consumer papierafval, waarvan 60% wordt omgezet in herbruikbare papiervezels. Van de restproducten bestaat 37% uit te korte restvezels, inktresten en calcium carbonaat en wordt als grondstof voor de productie van cement gebruikt. Het resterende wordt gebruikt voor stadswarmte of mest.

Maart Munken Lynx Rough, 150 g/m2
Leverancier: Antalis
Bijzonderh.: Goed watermanagement
Certificaten: FSC, EMAS
Munken Lynx Rough staat voor goed watermanagement. Naast de reductie van watergebruik binnen het fabricageproces is de kwaliteit van het gebruikte water, dat na het productieproces wordt terug gegeven aan de rivier, het speerpunt van de producent van de Munken soorten. Kenmerkend voor het gebruikte water is de smaak. Het kan met slechts één filtering gewoon gedronken worden! Dat doet men in de fabriek dan ook dagelijks. Munken Lynx Rough is een houtvrij offset met een natuurlijk papiergevoel.

April Plano Superior, 160 g/m2
Leverancier: Papyrus Groep Nederland
Bijzonderh.: Aantoonbaar geringere milieubelasting
Certificaten: FSC, Nordic Swan, EU Flower
Plano Superior is een hoogwaardig houtvrij ongestreken papier op basis van eucalyptus pulp. Wereldwijd is 60% al het ongestreken papier gemaakt van houtvezels van de eucalyptusboom. Een boom die al in 8 jaar volgroeit is, in tegenstelling tot een naaldboom die pas na ±60 jaar gekapt kan worden. Plano superior onderscheidt zich door een aantoonbaar geringere milieubelasting tijdens de levenscyclus dan een vergelijkbare papiersoort zonder Nordic Swan- of EU-flower-milieukeurmerk.

Mei Reviva Color, 120 g/m2
Leverancier: BührmannUbbens
Bijzonderh.: 100% recycled, opdikking 1.8, houthoudend
Certificaten: der Blaue Engel
Reviva Color is 100% gerecycled ongestreken papier met een opdikking van maar liefst 1.8. Deze opdikking wordt verkregen door tijdens het productieproces extra lucht tussen de vezels te blazen. Dit maakt Reviva Color uitermate geschikt om een brochure of boek meer body te geven met een relatief laag gewicht.
Bovendien is Reviva Color een vezelige en houthoudende papiersoort, waardoor het zacht aanvoelt en een goede opaciteit (lichtondoorschijnendheid) heeft. Reviva Color is verkrijgbaar in wit en diverse kleuren.

Juni Shiro Alga Carta, 120 g/m2
Leverancier: Papyrus Groep Nederland
Bijzonderh.: Gemaakt van algen uit de lagune van Venetië
Certificaten: FSC
Shiro Alga carta is een uncoated papiersoort vervaardigd uit een combinatie van FSC-gecertificeerde papiervezels en algen uit de lagune van Venetië. In het water rondom Venetië heeft men veel last van snelgroeiend alg. Door de algen te gebruiken als grondstof voor papier, wordt het dichtslibben van de lagune tegengegaan en het milieu gespaard. Het toevoegen van houtvezels is nodig om het papier stevigheid te geven.

Juli Mohawk LOOP Supersmooth, Eco White, 176 g/m2
Leverancier: CHRISTIAANJANSSEN.NL
Bijzonderh.: CO2-neutraal geproduceerd.
Certificaten: FSC
Mohawk was de eerste fabriek die voor het maken van hun papieren bewust heeft gekozen voor het inzetten van windenergie. Mohawk LOOP is de topkwaliteit gerecycled papier van deze fabriek; 100% post consumer waste met FSC keurmerk.

Augustus Hello Fat Matt Natural 1.3, 150 g/m2
Leverancier: BührmannUbbens / Proost en Brandt
Bijzonderh.: Opdikking 1.3, fabriek EMAS en ISO 14001-gecertificeerd
Certificaten: FSC
Hello Fat Matt Natural 1,3 onderscheid zich van andere gestreken papiersoorten door zijn opdikking van 1.3. Er zijn niet veel papierfabrieken die een machine gestreken (mc) papiersoort maken met een opdikking. Door te kiezen voor Hello Fat Matt, wordt het gewicht van het drukwerk aanzienlijk minder bij een gelijk blijvende dikte.
Verder wordt Hello Fat Matt gekenmerkt door een constante en warme tint en wordt geproduceerd zonder optische witmakers in een fabriek die EMAS en ISO 14001-gecertificeerd is.

September Cocoon, 160 g/m2
Leverancier: Antalis
Bijzonderh.: Cocoon staat voor Smart Recycling.
Certificaten: Europees Ecolabel, FSC
Cocoon is 100% gerecycled papier en wordt geheel ecologisch geproduceerd met behulp van een bijzonder vooruitstrevende aanpak. Papierfabrikant Arjowiggins heeft contracten met kantoren in Parijs, op slechts 100 km afstand van de pulpfabriek voor het aanleveren van gebruikt kantoorpapier. Dit papier wordt al bij de gebruiker gesorteerd op kwaliteit. Het resultaat is een hoogwaardig 100% recycled papier met een heldere witte uitstraling.

Oktober Core Coated silk, 150 g/m2
Leverancier: BührmannUbbens
Bijzonderh.: Energievriendelijk geproduceerd.
Certificaten: PEFC
In de fabriek van CORE Coated wordt zowel de pulp als het papier gemaakt. De reststoffen die bij de productie van de pulp achterblijven worden gebruikt voor het opwekken van bio-energie. Zoveel dat de complete fabriek er voor het overgrote deel op kan werken. Om de energieconsumptie nog verder te beperken, werkt men alleen met FSC gecertificeerde bomen uit de nabije omgeving. De factor transport wordt hierdoor tot het minimale beperkt.

November Revive 100 white silk, 150 g/m2
Leverancier: Proost en Brandt / BührmannUbbens
Bijzonderh.: 100% recycled, hoge witheid
Certificaten: FSC recycled, EU Flower
Revive 100 white is gemaakt van 100% gerecycled papier en onderscheid zich door zijn hoge witheid, weinig inktspikkels en hoge opaciteit. Het doet visueel en papiertechnisch niet onder voor papier van nieuwe vezels. Het is verkrijgbaar in een uitgebreid assortiment.

December Conqueror Bamboo natural white, 160 g/m2
Leverancier: Proost en Brandt / BührmannUbbens
Bijzonderh.: CO2-neutraal geproduceerd, bamboe-vezels
Certificaten: FSC
Conqueror Bamboo is gemaakt van een mix van 50% bamboevezels en 50% nieuwe FSC-gecertificeerde papiervezels. De Conqueror Bamboo natural white-uitvoering is tevens vrij van optische witmakers.
Net als bomen is bamboe een hernieuwbare grondstof, met dit verschil dat bamboe veel sneller groeit. Bovendien hoeft bamboe, een grassoort, na het kappen niet herplant te worden en is de vezelopbrengst vele malen hoger. Daartegenover staat dat bamboeplantages in Europa niet voorkomen en er dus meer CO2-uitstoot vrijkomt tijdens transport naar Nederland. De productie van alle Conqueror papiersoorten geschiedt wel CO2-neutraal.

Evaluatie

Inzicht in de productie van een ontwerp
Wat we niet inzichtelijk (hebben kunnen) maken in het ontwerp is de productie van de kalender. Een ontwerper maakt tijdens het ontwerpproces diverse keuzes, maar staat niet altijd stil bij de handelingen die verricht moeten worden om een bepaald ontwerp te realiseren. Dit komt omdat er door drukkers vaak gewerkt wordt met onderaannemers zoals pregers, binders, stansers en andere drukwerkveredelaars. Ontwerpers hebben de tijd niet om overal aan de machine te staan. Daarom hebben we een film gemaakt om te laten zien welke handelingen achter de schermen gemaakt zijn om tot het resultaat van de Zwaan-kalender 2012 te komen. Door het maken van deze film kregen wij meer inzicht in wat bepaalde keuzes inhouden als ons ontwerp geproduceerd wordt.

Overig

Colofon
Aan de zwaan-kalender 2012 werkten mee:

Druk: Zwaan printmedia
Ontwerp: Autobahn
Preeg:  Verhil Foliedruk
Laserstans: ID Laser
Contourstans: ISA
Doos: Argent displays en packaging
Bedrukking doos: Helder Zeefdruk
Inpakken: Van Velzen grafische afwerking
Papier: De Middelste Molen
Video: Niels Mud

Oplage: 1400
2012
www.zwaan.nl
www.autobahn.nl