Toch staan drukwerk en papier meer dan ooit ter discussie. Er zijn bijvoorbeeld steeds meer digitale alternatieven, zoals e-mail, websites of e-readers. Bovendien speelt het milieu een steeds grotere rol bij de keuze voor drukwerk. Papier beschikt in deze discussie over belangrijke eigenschappen. Of: in de keuze voor papier zijn bepaalde eigenschappen van belang, die ontwerpers kunnen helpen een verantwoorde afweging te maken. Met het juiste papier wordt de basis gelegd voor duurzaam geproduceerd drukwerk, dat bovendien uitstekend kan worden gerecycled.
Toepassen van papier
De keuze voor papier als communicatiemiddel is afhankelijk van de eisen die aan het eindproduct worden gesteld. Daarbij spelen zowel visuele (emotionele) als functionele (technische) eigenschappen een rol. Moet het drukwerk vooral goed leesbaar zijn of gaat het met name om de kwaliteit van de foto’s? Belandt het voor jaren in de boekenkast, of gaat het juist snel weer in de oud-papierbak? Papier is er in vele soorten, die allemaal over specifieke kenmerken beschikken. Een ontwerper met kennis van zaken is in staat om, op zoek naar een verantwoorde en duurzame keuze, een goede afweging te maken en de juiste balans te vinden.
Soorten
Er bestaan enorm veel papiersoorten. Toch is er wel een indeling te maken die enig houvast geeft. Er wordt dan onderscheid gemaakt naar gestreken papier (waarop een coating is aangebracht), ongestreken papier (zonder coating), karton en speciaal papier (zoals veiligheidspapier, waardepapier, sigarettenpapier, isolatiepapier, rijstpapier, vetvrij papier en waterafstotend papier). Deze indeling is gebaseerd op specifieke eigenschappen, die vooral worden bepaald door de grondstoffen en de productiemethode van het papier. Ook het duurzame karakter van een papiersoort is afhankelijk van die grondstoffen en productiemethode.
Houtvrij
Voor alle duidelijkheid: het veelgemaakte onderscheid tussen houtvrij papier en houthoudend papier heeft uitsluitend betrekking op de productiemethode van het papier. Voor beide varianten wordt wel degelijk hout als basismateriaal gebruikt. Houtvrij papier is gemaakt van houtvezels waaruit de lignine door bleking is verwijderd. Om celstof uit hout te winnen, moeten deze houtvezels worden ontsloten. Voor houtvrij papier wordt cellulose gemaakt door het hout chemisch te behandelen. Bij dit proces wordt de lignine (‘houtstof’, een chemische stof uit de celwand van de houtcellen) verwijderd.
Voor gebleekt ‘houtvrij papier’ is meer hout nodig dan voor ongebleekt ‘houthoudend’ papier, doordat daar de achterblijvende hoeveelheid lignine deel blijft uitmaken van het papier. De gebruikte chemicaliën, zeker in geval van chloorhoudende stoffen, vereisen extra aandacht in het productieproces om milieueffecten te voorkomen. Door de afwezigheid van lignine vergeelt en veroudert houtvrij papier minder snel dan houthoudend papier, wat belangrijk is voor archivering.
Papiereigenschappen
Bij de keuze voor een papiersoort spelen zowel de visuele als de functionele kenmerken van papier een rol. In de laatstgenoemde categorie wordt gekeken naar technische factoren, zoals de sterkte en de houdbaarheid van het materiaal of de oppervlakte-eigenschappen van het papier.
Onder visuele kenmerken vallen bijvoorbeeld eigenschappen zoals de witheid, de glans en de kleur van het papier.
Normen en waarden
Voor veel papiereigenschappen zijn standaard meetmethodes ontwikkeld die in getallen, normen en waarden worden uitgedrukt. Ook zijn er verschillende certificaten en keurmerken die een indicatie geven van de milieueffecten van de manier waarop het papier is geproduceerd. Bovendien is het belangrijk dat een ontwerper termen als chloorvrij gebleekt (ook wel aangeduid met ECF of TCF), houtvrij papier of bijvoorbeeld CO2-neutraal op waarde kan schatten.
Certificaten en keurmerken
Allereerst zijn er de houtcertificaten FSC en PEFC die aangeven dat het hout, dat als basismateriaal dient voor het papier, afkomstig is uit bossen die op een duurzame manier worden beheerd. Daarnaast geven keurmerken zoals het Ecolabel, Nordic Swan, Milieukeur en Blaue Engel aan dat de productiemethode voldoet aan de door deze organisaties gestelde eisen. Papierfabrieken verschaffen zelf ook inzicht in de milieubelasting van hun papiersoorten door verslag te doen in zogenoemde Paper Profiles. Daarin worden verschillende emissiewaarden weergegeven.
Verwerken van papier
Certificaten, keurmerken en meetwaarden zorgen ervoor dat ontwerpers een leidraad hebben bij hun keuze voor een papiersoort. Daarnaast moeten ze natuurlijk rekening houden met de verdere verwerking van het papier. Hoe laat het papier zich bedrukken en afwerken? En hoe zit het bijvoorbeeld met de recyclebaarheid van het uiteindelijke drukwerk?
Een ontwerper moet zich al in een vroeg stadium afvragen of bijvoorbeeld de voordelen van gecoat papier opwegen tegen de nadelen. Voordelen zijn een snellere droging tijdens het drukken en briljantere kleuren. Nadelen zijn de kwetsbaarheid bij het vouwen en de grotere transparantie van de pagina. En ongestreken papier heeft weliswaar een betere leesbaarheid, maar is weer minder geschikt voor scherp beeldmateriaal.
Meer dan papier
De keuze voor papier is dus van verschillende factoren afhankelijk. De eisen die aan het drukwerk worden gesteld, zowel in functionele als in esthetische zin, zijn daarbij zeer belangrijk. De wensen op het gebied van duurzaamheid en milieu voegen daar nog extra criteria aan toe. Zowel de gebruikte grondstoffen als de productiemethode van het papier spelen daarin immers een rol.
Papier wordt drukwerk
Al bij het ontwerpen van drukwerk kan rekening worden gehouden met de standaardpapierformaten die in de grafische industrie worden gehanteerd. Op die manier wordt het drukvel optimaal benut en gaat er zo min mogelijk ongebruikt papier verloren. Ook verpakkingsmaterialen en enveloppen zijn vaak afgestemd op standaard formaten.
Bedenk dat de papierkeuze en de bedrukking van invloed zijn op het volume en het gewicht van het eindproduct, en dus ook bepalend zijn voor de opslagruimte en verzendkosten.
Kies een drukker
Ontwerpers doen er goed aan hun opdrachtgevers ook te adviseren bij de keuze voor een ‘duurzame drukker’. Drukkerijen kunnen veel maatregelen nemen om milieuvriendelijker te werken. Ze kunnen op hun persen werken met minder of zelfs zonder alcohol. Er bestaan ‘groene’ schoonmaakmiddelen, bio-inkten, chemieloze manieren om drukplaten te vervaardigen, en offsetpersen die waterloos kunnen drukken. Drukkerijen die hier werk van maken zijn vaak te herkennen aan keurmerken en certificaten. Let daarbij op bijvoorbeeld op een ISO 14001of EMAS certificaat, of op een FSC- of PEFC-keurmerk. Of vraag eens naar het lidmaatschap van een Duurzaamheidskring, het gebruik van de Milieubarometer of de mogelijkheden bij SIMZ.
Praktische tips
- kies voor papier dat voldoet aan de technische eisen die het eindproduct stelt
- selecteer papiersoorten die esthetisch passen bij je wensen
- weet welke milieueffecten de grondstoffen en de productiemethode van deze papiersoorten hebben - en zoek zonodig een alternatief
- houd bij je ontwerp rekening met standaardformaten en standaardverpakkingen om onnodig materiaalverlies te voorkomen
- je papierkeuze is ook van invloed op het gewicht, de transportkosten en de opslagruimte van het eindproduct
- kies een drukker en een binder die milieuvriendelijke productiemethodes hanteren
Beeld
Chantal Bekker / GraphicAlert
Bron
papierpraat.nl - onafhankelijke databank over de herkomst en samenstelling van papier.
Reacties
Zelf een reactie geven? Meld je aan of login