Duurzaam ontwerpen, een inleiding

Als ontwerper ben je een belangrijke schakel in het proces van duurzame ontwikkeling. Je kunt keuzes maken met grote gevolgen voor een product: hoe het gemaakt wordt, wat het doet tijdens het gebruik, of wat er mee gebeurt als het 'overleden' is. 

Ook buiten het product zelf zullen de keuzes van de ontwerper invloed hebben op bijvoorbeeld het gedrag van mensen.

Of het nu om grafisch, ruimtelijk, multimedia, productontwerp of architectuur gaat, zodra een idee fysiek in de wereld wordt gezet, kan elke ontwerpkeuze bijdragen aan een duurzame samenleving. Duurzaam ontwerpen is een breed vakgebied: er kan met verschillende strategieën worden gewerkt en er zijn veel aspecten in het ontwerp waar de focus op kan liggen.

duurzaam-inkopen

Het doel

Het doel van duurzaam ontwerpen is producten of diensten te ontwikkelen die bijdragen aan duurzame ontwikkeling.

Door de Brundtland commissie (1987) wordt dit begrip gedefinieerd als: ‘paden van vooruitgang die voorzien in de behoeften van de huidige generatie zonder daarbij de behoeften van de toekomstige generaties in gevaar te brengen’.

Hierin zitten twee belangrijke aspecten: enerzijds het vervullen van basisbehoeften van alle mensen en anderzijds het ontwikkelen van economische en technische structuren die dit mogelijk maken.

Duurzaam ontwerpen draait met name om het ontwikkelen van de technische oplossingen, maar kijkt ook naar de sociale en economische effecten die de producten teweeg brengen. Zo ontwikkeld Philips energiezuinige LED lampen die gemakkelijk op zonne-energie werken: een duurzaam alternatief voor traditionele peertjes die op het lichtnet aangesloten zijn. Samenwerkend met de Ghanese NGO KITE, wordt deze innovatie vervolgens ingezet om de levens van vele Ghanezen te verbeteren.

Duurzaam ontwerpen heeft al een rijke geschiedenis en is nog volop in ontwikkeling. In 2006 was er een doorbraak met Al Gore’s film An inconvenient truth, maar al in 1920 waren pioniers als Buckminster Fuller er al mee bezig. Zijn Geodesic Domes zijn nog steeds overal te zien.

De afgelopen jaren zijn de ontwikkelingen in een stroomversnelling gekomen. Begrippen als maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), de groene economie, triple bottom line, Cradle to Cradle, zijn opgenomen in visies en missies van grote bedrijven als Nokia, Toyota, Siemens en H&M. Duurzaam ontwerpen heeft een vaste plek ingenomen in onze samenleving.

Ontwerpstrategieën

Het vakgebied van duurzaam ontwerpen is breed en complex. Er bestaat een keur aan verschillende visies en strategieën. Sommigen zijn relatief nieuw en nog in ontwikkeling, zoals Cradle to Cradle en biomimicry. Anderen zijn ouder, verder ontwikkeld en wereldwijd erkend, zoals design for sustainability.

Sommigen richten zich op industriële systemen (industrial ecology), anderen pakken zowel het product als de service eromheen aan (product service systems). Ze nemen de natuur als inspiratiebron (biomimicry, natural step) of de wetten van de thermodynamica (industrial ecology). Meerdere strategieën richten zich op de sociale context van duurzaam ontwerpen: Fair Trade let op de eerlijke behandeling van werknemers in ontwikkelingslanden. Bottom of the Pyramid richt zich op de grootste groep consumenten met het kleinste budget.

Een interessante recentelijke ontwikkeling is een verschuiving van visies die zich richten op het verminderen van een negatieve impact (ecodesign) naar manieren om een positieve impact te vergroten (biomimicry, Cradle to Cradle).

Afhankelijk van allerlei factoren (zoals het type product, opdrachtgever, beschikbare tijd of technische mogelijkheden) kan de ene strategie beter worden toegepast dan de ander. Er zit ook een persoonlijke factor in de keuze: het is mogelijk de nadruk op sociale aspecten te willen leggen, of juist op de laatste technische ontwikkelingen.

Tools

Om in de praktijk de juiste ontwerpkeuzes te kunnen maken, zijn verschillende tools ontwikkeld. Ze kunnen het energie en materiaal verbruik van de totale levenscyclus van een product in gedetailleerd in kaart brengen (levenscyclusanalyse of LCA), of speciaal bedoeld zijn om snel een globaal overzicht te krijgen van elementen in het product die de grootste impact hebben (MET matrix). Variërend van databases, via checklists en indicatoren, tot aan optimalisatie algoritmen, kunnen er door het hele ontwerptraject heen ondersteunende middelen worden gevonden.

Materiaal 

Het kiezen van de juiste materialen is een belangrijk aspect van duurzaam ontwerpen. Het bepaalt of je een product kunt recyclen, of zelfs upcyclen, of beroep kunt doen op hernieuwbaarheid van je bronnen. 

Materiaal heeft ook een grote invloed op de prestaties van je (lichtgewichte) product, of op de levensduur van je (zwaar uitgevoerde) constructie. En niet in de laatste plaats, op wat de consument er voor wilt betalen.

Materiaalbesparing in een ontwerp levert diverse voordelen op, zolang het natuurlijk niet ten koste gaat van de kwaliteit. Het is financieel aantrekkelijk en op het gebied van duurzaamheid kan het veel voordelen opleveren over de gehele keten, van productie tot aan afdanking. 

Materiaaldatabanken helpen de juiste materialen te vinden. Bij betaalde (zoals www.materialmatters.nl) en gratis databanken (zoals www.idemat.nl) zijn materialen te bekijken, vergelijken, en hun ecologische aspecten te ontdekken.

Productieproces

Vaak zit de grootste milieubelasting van een product in de gebruiksfase, en in de toegepaste materialen. Maar de productieprocessen kunnen ook veel invloed hebben. Tijdens deze fase kunnen giftige stoffen vrijkomen, grote hoeveelheden energie worden gebruikt, of water worden vervuild.

Ook de plek van productie is belangrijk, aangezien deze invloed heeft op de arbeidsomstandigheden van werkenemers, op de benodigde transportafstanden en de lokale ecologie. Ontwikkelingen als inkt op water basis, lokaal produceren, en fair trade introduceren duurzame productiemogelijkheden.

Complex en uitdagend

Ontwerpers zitten midden in een web van opdrachtgevers, producenten, consumenten enz. Het is daarmee een complex vak. Van de duurzame ontwerper wordt gevraagd met nog meer aspecten rekening te houden: met milieu, materialen, energieverbruik, sociale gevolgen. Steeds meer ontwerpers nemen deze uitdaging aan. Met een groeiende hoeveelheid strategieën, materialen en tools, wordt de drempel steeds lager. En de invloed van ontwerpers op een duurzame samenleving steeds groter.

Tekst

Ernst-Jan Mul

Bronnen

Links

Reacties

Zelf een reactie geven? Meld je aan of login

Gerelateerde pagina's

Tags voor deze pagina