Om de milieueffecten van een product van grondstofwinning tot en met de afvalverwerking te bepalen worden tijdens een LCA-studie de volgende vier fasen doorlopen:
- Doelbepaling en systeemafbakening
- Inventarisatie
- Berekenen milieueffecten
- Interpretatie en evaluatie resultaten
Deze vier fasen zullen hieronder worden toegelicht met een focus op het gebruik ervan door de ontwerper.
1. Doelbepaling en systeemafbakening
In deze fase wordt vastgelegd waarom en voor welk product de analyse wordt uitgevoerd. Globaal kunnen voor een LCA twee doelen worden onderscheiden:
- Een eerste doel – en voor ontwerpers het meest relevant – is het bepalen van de grootte van de bijdrage van levenscyclusfases of -onderdelen aan de milieueffecten van een product.
- Een tweede mogelijk doel is het vergelijken van twee of meer producten op hun milieueffecten.
Zeker bij een vergelijkende studie is het belangrijk om een functionele eenheid voor de studie te definiëren. Een functionele eenheid is een specifieke en meetbare omschrijving van de functie die het product moet vervullen.
Een functionele eenheid voor een vergelijking tussen roomboter en magarine is bijvoorbeeld: ‘Het bakken van vier stukken biefstuk’. Door de functie van het product centraal te stellen wordt voorkomen dat bijvoorbeeld verschillen in kwaliteit tot een oneerlijke vergelijking leiden.
De functionele eenheid bepaalt al voor een deel welke levenscyclusfasen in de analyse worden meegenomen. Dit wordt verder gespecificeerd door de systeemgrenzen te bepalen. In principe kunnen de systeemgrenzen op twee manieren worden bepaald. In zogenaamde ‘cradle-to-grave’ analyses worden alle processtappen tussen het winnen van grondstoffen en de afvalfase in de analyse meegenomen. Bij ‘cradle-to-gate’ analyses wordt alleen de productie van een product geanalyseerd. Hierbij wordt bijvoorbeeld de gebruiksfase van het product niet meegenomen.
2. Inventarisatie
In de inventarisatiefase worden alle aspecten van het productsysteem verzameld die van invloed zijn op het milieu. Hiervoor wordt eerst een zogenaamde procesboom opgesteld. In de procesboom worden alle benodigde productie- en gebruiksstappen weergegeven.
Dit schema beperkt zich niet alleen tot het productieproces van het product zelf, maar bevat ook alle stappen voor de productie van grondstoffen en hulpmaterialen. Voor elke stap binnen de systeemgrenzen worden vervolgens de milieu-ingrepen bepaald. De milieu-ingrepen zijn de energie, grondstoffen en het land die nodig zijn voor de processtappen en de emissies die erbij vrijkomen.
Voor een volledige levenscyclusanalyse vraagt de inventarisatiefase veel tijd. Gelukkig zijn er databases beschikbaar waarin van veel productieprocessen de milieu-ingrepen zijn opgenomen.
Een ontwerper die een beeld wil hebben van de belangrijkste milieueffecten van zijn of haar product kan hierdoor volstaan met een inventarisatie van de materialen en basisbewerkingsstappen die nodig zijn voor het product. Afhankelijk van de systeemgrenzen van de LCA kan deze inventarisatie worden uitgebreid met gegevens over het gebruik van het product en de manier van afvalverwerking.
3. Berekenen milieueffecten
Tijdens de inventarisatiefase wordt, eventueel met behulp van databases, een grote hoeveelheid gegevens verzameld. Door deze veelheid aan gegevens is het niet eenvoudig een conclusie te trekken over de milieueffecten van een product. Door uit de gegevens scores voor bepaalde milieueffecten te berekenen wordt het interpreteren van de resultaten vergemakkelijkt.
Om bijvoorbeeld de invloed van emissies op het broeikaseffect te berekenen wordt gebruik gemaakt van de gegevens van het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Voor de uitputting van minerale grondstoffen en fossiele brandstoffen wordt het verbruik gerelateerd aan de wereldvoorraad. Net als veel gegevens voor de inventarisatiefase kunnen de factoren voor het berekenen van milieueffecten uit databases worden gehaald.
4. Interpretatie en evaluatie
Het aantal milieueffecten waarvoor een score kan worden berekend kan vrij groot zijn. Om het aantal te beoordelen scores verder te beperken kunnen de verschillende milieueffecten gewogen worden. De wegingsfactoren kunnen op basis van vele verschillende uitgangspunten worden bepaald en zijn daardoor subjectief.
In het verleden werd door middel van weging één enkele milieuscore berekend. Een voorbeeld van een dergelijke milieuscore is de ‘eco-indicator’.
Tegenwoordig wordt een beperkt aantal scores berekend die samenhangen met gebieden waar de samenleving waarde aan hecht. Een voorbeeld hiervan de is de Recipe-methode. Met deze methode worden scores berekend voor de schade aan de menselijke gezondheid en ecosystemen en de aantasting van de voorraad van grondstoffen.
In een vergelijkende LCA kunnen de scores van verschillende producten met elkaar worden vergeleken. Een product waarvan alle scores duidelijk lager zijn dan van een ander product kan dan als minder milieubelastend worden beschouwd.
Bij het beoordelen van een productontwerp kan gekeken worden welke onderdelen of fasen uit de levenscyclus relatief veel bijdragen aan de scores. In een herontwerp kan nog eens goed naar dit onderdeel of deze fase worden gekeken om de milieubelasting van het product verder te verminderen.
Vragen
Wanneer zet je een eco-indicator of LCA in? Ingrid de Pauw van IDEAL&CO stelde n.a.v. haar case 'Houten vangrail' dat de uitkomsten niet kunnen worden gebruikt om te 'bewijzen' dat een materiaal of product duurzaam is. De onderzoeksmethoden en systeemgrenzen kunnen op veel manieren bepaald en beïnvloed worden en zijn dus subjectief. Het is wel waardevol om als ontwerper inzicht te krijgen in zaken die je niet kunt overzien en het helpt bij het maken van specifieke afwegingen.
Tekst
Corné Wentink
Beeld
Boven: LCA-resultaat van een koffiezetapparaat (afbeelding gemaakt met behulp van demoversie Simapro 7.0 van PRé Consultants)
Onder: Jan Boeve / Hollandse Hoogte
Bronnen en links
ISO-normen voor het uitvoeren van LCA’s
- NEN-EN-ISO 14040: Environmental management – Life cycle assessment – Principles and framework
- NEN-EN-ISO 14044: Environmental management – Life cycle assessment – Requirements and guidelines
Recipe methode
LCA-software
LCA-databases
Eco-indicator
Reacties
Zelf een reactie geven? Meld je aan of login